Gdy lato pogarsza nastrój. Mało znana twarz sezonowej depresji

Sezonowe zaburzenie afektywne (Seasonal Affective Disorder, SAD) najczęściej kojarzone jest z okresem jesienno-zimowym. Krótsze dni, ograniczony dostęp do światła słonecznego oraz pogorszenie pogody od lat uznawane są za czynniki sprzyjające obniżeniu nastroju. Znacznie rzadziej mówi się jednak o drugiej postaci tego zaburzenia – depresji letniej, której objawy pojawiają się właśnie w miesiącach wakacyjnych.

Choć lato powszechnie kojarzy się z wypoczynkiem, urlopami i większą aktywnością społeczną, dla części osób jest okresem pogorszenia samopoczucia psychicznego. Wbrew stereotypom, wysokie temperatury, intensywne nasłonecznienie czy zaburzenie codziennej rutyny mogą sprzyjać występowaniu objawów depresyjnych.

Sezonowe zaburzenie afektywne jest szczególną postacią nawracającego zaburzenia depresyjnego, w której epizody depresji pozostają w ścisłym związku z określoną porą roku. Według klasyfikacji DSM-5  nie stanowi ono odrębnej jednostki chorobowej, lecz specyfikator dużego zaburzenia depresyjnego.

Rozpoznanie wymaga spełnienia kilku kryteriów diagnostycznych. Epizody depresyjne muszą regularnie pojawiać się w tej samej porze roku, ustępować po jej zakończeniu oraz powtarzać się przez co najmniej dwa kolejne lata bez występowania epizodów poza charakterystycznym sezonem. Dodatkowo liczba epizodów o charakterze sezonowym powinna znacząco przewyższać liczbę epizodów niesezonowych.

Najczęściej obserwowaną postacią jest depresja zimowa, jednak literatura naukowa opisuje również znacznie rzadszą odmianę letnią.

Choć formalnie sezonowe zaburzenie afektywne zostało opisane dopiero w latach 80. XX wieku przez Normana Rosenthala i współpracowników z National Institute of Mental Health, związek pomiędzy porami roku a zdrowiem psychicznym zauważano już znacznie wcześniej.

Już Hipokrates zwracał uwagę, że zmiany pór roku wpływają na występowanie wielu chorób, w tym melancholii. Współczesne zainteresowanie sezonowością depresji rozpoczęło się jednak od obserwacji pacjentów, u których objawy regularnie nasilały się w określonych miesiącach roku i ustępowały wraz ze zmianą sezonu.

To właśnie publikacja Rosenthala z 1984 roku uznawana jest za moment oficjalnego wprowadzenia sezonowego zaburzenia afektywnego do piśmiennictwa psychiatrycznego.

Wpływ pogody na funkcjonowanie psychiczne pozostaje przedmiotem licznych badań. Dotychczasowe wyniki sugerują, że zmiany temperatury, wilgotności powietrza, ciśnienia atmosferycznego oraz długości dnia mogą wpływać nie tylko na samopoczucie, ale również na przebieg zaburzeń psychicznych, takich jak depresja, schizofrenia czy zaburzenia lękowe.

Mimo licznych badań mechanizm tego zjawiska nie został jednoznacznie wyjaśniony. Najczęściej wskazuje się na współdziałanie wielu czynników biologicznych i środowiskowych.

Jedną z najlepiej opisanych koncepcji jest hipoteza rytmu dobowego (Circadian Hypothesis of Depression). Zakłada ona, że zaburzenia rytmu biologicznego organizmu mogą prowadzić do zmian nastroju. Istotną rolę odgrywa tutaj światło słoneczne, które reguluje wydzielanie melatoniny – hormonu odpowiedzialnego za synchronizację rytmu snu i czuwania.

Co ciekawe, dobowe wahania nastroju obserwuje się również u osób zdrowych. U pacjentów z depresją mechanizmy te mogą jednak ulegać zaburzeniu, prowadząc do utrzymywania się objawów choroby. Potwierdzeniem znaczenia światła jest skuteczność światłolecznictwa w leczeniu depresji sezonowej, choć badania dotyczące konkretnych biomarkerów, takich jak poziom melatoniny, nadal pozostają niejednoznaczne.

Depresja letnia występuje znacznie rzadziej niż jej zimowa odmiana, jednak jej istnienie zostało potwierdzone w licznych badaniach. Objawy często różnią się od klasycznej depresji zimowej.

U osób z depresją letnią częściej obserwuje się:

• bezsenność,
• utratę apetytu,
• spadek masy ciała,
• pobudzenie psychoruchowe,
• drażliwość,
• nasilony niepokój.

W przeciwieństwie do depresji zimowej, w której dominują senność i zwiększony apetyt, lato może prowadzić do odwrotnego obrazu klinicznego.

Nie istnieje jedna odpowiedź na to pytanie. Badacze wskazują kilka możliwych mechanizmów.

Pierwszym z nich są wysokie temperatury oraz wilgotność powietrza. Badania porównujące częstość występowania SAD w różnych strefach klimatycznych wykazały, że w krajach o klimacie tropikalnym depresja letnia może występować nawet częściej niż zimowa. Przykładem są obserwacje prowadzone w Australii oraz Indiach, gdzie ekstremalne upały stanowią istotny czynnik wpływający na samopoczucie.

Drugim potencjalnym mechanizmem jest nadmierna ekspozycja na światło słoneczne. Choć światło zazwyczaj uznawane jest za czynnik korzystny dla zdrowia psychicznego, u części osób jego nadmiar może prowadzić do zaburzenia rytmu dobowego oraz pogorszenia jakości snu.

Coraz większą uwagę zwraca się również na czynniki poznawcze i społeczne. Lato jest w kulturze zachodniej przedstawiane jako okres szczęścia, wypoczynku i aktywności. Media społecznościowe dodatkowo wzmacniają obraz „idealnych wakacji”. Osoby doświadczające obniżonego nastroju mogą w tym czasie częściej porównywać się z innymi, odczuwać poczucie wyobcowania oraz zadawać sobie pytania: „Dlaczego wszyscy dobrze się bawią, a ja nie?” Takie negatywne przekonania mogą nasilać objawy depresji i utrudniać szukanie pomocy.

Szacuje się, że sezonowe zaburzenie afektywne dotyczy od około 1 do 9% populacji zamieszkującej strefę klimatu umiarkowanego. Częstość występowania różni się jednak w zależności od szerokości geograficznej, klimatu oraz przyjętych kryteriów diagnostycznych.

Większość przypadków stanowi depresja zimowa, natomiast depresja letnia pozostaje zjawiskiem znacznie rzadszym i zdecydowanie słabiej poznanym. W ostatnich latach rośnie jednak zainteresowanie jej związkiem ze zmianami klimatu oraz coraz częściej występującymi falami upałów.

Choć sezonowe zaburzenie afektywne najczęściej kojarzone jest z zimą, jego letnia postać stanowi dobrze udokumentowane, choć nadal stosunkowo mało poznane zjawisko. Dostępne badania sugerują, że na rozwój objawów mogą wpływać zarówno czynniki biologiczne – takie jak zaburzenia rytmu dobowego czy zmiany wydzielania melatoniny – jak i czynniki środowiskowe oraz społeczne, obejmujące wysokie temperatury, wilgotność powietrza czy presję związaną z kulturowym obrazem „szczęśliwego lata”.

Rosnąca liczba badań dotyczących wpływu zmian klimatycznych na zdrowie psychiczne wskazuje, że depresja letnia może w kolejnych latach zyskiwać na znaczeniu. Z tego względu warto pamiętać, że pogorszenie samopoczucia w okresie wakacyjnym nie jest wyłącznie przejawem chwilowego dyskomfortu ani oznaką „braku wdzięczności za lato”, lecz może stanowić objaw zaburzenia wymagającego odpowiedniej diagnozy i wsparcia.